Thất bại lớn nhất của Zhukov - D. Glantz

[chiangshan]

Đại tướng Georgi Konstantinovich Zhukov, vị quân sư số một từng khởi đầu cuộc chiến như một "người miền nam" - thời gian được huấn luyện với tư cách một kỵ binh và làm nhiệm vụ ở Ukraine đã khiến ông đánh giá cao tầm quan trọng chiến lược của khu vực này.¹⁵ Là Tư lệnh Quân khu Kiev (1940) và Tổng tham mưu trưởng ngay trước chiến tranh, phương án phòng thủ do Zhukov đưa ra - phù hợp với mong muốn của Stalin - đặt trọng tâm chiến lược vào Ukraine. Nhưng sau những trận đánh thảm khốc mùa hè và thu năm 1941 Zhukov đã nhận ra sai lầm. Được bổ nhiệm làm Tư lệnh Phương diện quân Dự bị sau ngày 30 tháng 7 năm 1941, sự chú ý của ông chuyển về hướng trung tâm. Tại đây, vào tháng 7 và tháng 8 năm 1941 ông mở những trận phản công ác liệt xung quanh Smolensk, phần nào buộc Bộ Tư lệnh Đức phải ngừng tiến về Moscow và chuyển sang bao vây các đơn vị Hồng quân đang bám trụ khu vực Kiev. Zhukov sau đó bất đồng với Stalin về tầm quan trọng của việc giữ Kiev, và khi đề xuất bỏ Kiev của ông bị bác, Stalin đã "đày" ông tới Leningrad. Trong những ngày bi thảm tháng 10 khi quân Đức tiếp tục tiến đánh Moscow, Stalin triệu hồi Zhukov về Moscow để giúp Stavka ngăn chặn thảm họa. Lần lượt chỉ huy Phương diện quân Dự bị và Tây, ông đã khôi phục lại tình hình đang hỗn loạn và đóng vai trò quan trọng trong việc chặn đứng kẻ thù trước cửa ngõ thủ đô.

Hợp tác chặt chẽ với Stalin, Zhukov sau đó tổ chức và điều hành chiến dịch phản công Moscow tháng 12 năm 1941, và đến tháng 1 năm 1942 ông mở rộng nó ra thành một đòn đánh lớn nhằm tiêu diệt Cụm tập đoàn quân Trung tâm Đức - mặc dù không đạt kết quả. Thời gian vinh quang nhưng khó chịu ở Moscow đã khiến Zhukov chuyển hẳn sang thành một "người miền bắc". Cụm quân Trung tâm trở thành kẻ thù không đội trời chung của ông và Zhukov tiếp tục bị xâm chiếm bởi nhiệm vụ xóa sổ nó. Mùa xuân 1942, khi Stavka lên kế hoạch cho chiến dịch mùa hè, Zhukov cũng như Tổng tham mưu trưởng Hồng quân khi ấy là Nguyên soái B. M. Shaposhnikov kiên quyết cho rằng Chiến trường hướng Tây là hướng chiến lược quan trọng nhất cho các hoạt động trong tương lai. Được các thành viên chủ chốt của Bộ Tổng tham mưu và bản thân Stalin ủng hộ, quan điểm của Zhukov thắng thế. Tất cả đều đồng ý về tầm quan trọng đặc biệt của trục Moscow và kết luận rằng đây sẽ là hướng mà quân Đức tiếp tục tiến công vào mùa hè 1942.
 
Mặc dù tán thành góc nhìn của Zhukov về nguy cơ, các thành viên Stavka lại bất đồng trong vấn đề nên đối phó với chiến dịch mùa hè sắp tới của kẻ địch như thế nào. Trái với Shaposhnikov và Vasilevsky - những người đề nghị ban đầu tiến hành phòng ngự chiến lược đến khi đối phương đã mất sức tiến công, Zhukov kiên quyết đề nghị ưu tiên mở chiến dịch nhằm vào mấu lồi Rzhev. Trong khi chấp nhận phương án phòng ngự như Shaposhnikov và Vasilevsky - ít nhất là về cơ bản, sự nóng vội bẩm sinh của Stalin lại chiếm ưu thế và ông ra lệnh mở một cuộc tiến công hạn chế. Tuy nhiên thay vì Rzhev như Zhukov muốn, Stalin phê chuẩn kế hoạch cho chiến dịch ở phía nam xung quanh Khar'kov của Nguyên soái S. K. Timoshenko, Tư lệnh Chiến trường hướng Tây Nam. Chiến dịch Khar'kov mở màn tháng 5 năm 1942 kết thúc với thất bại thảm hại và tạo điều kiện thuận lợi cho đòn tiến công sau đó của quân Đức.

Chuỗi bi kịch ở Khar'kov và cuộc tiến quân thắng lợi của kẻ thù qua miền nam Nga chỉ thêm thuyết phục Zhukov rằng ông đã đánh giá chính xác. Trong nhãn quan chiến lược của ông, vấn đề chỉ có thể được giải quyết trên Chiến trường hướng Tây. Suốt mùa hè và đầu mùa thu năm 1942, giữa lúc tình hình căng thẳng ở phía nam, Zhukov tiếp tục nắm quyền chỉ huy Chiến trường hướng Tây, tin chắc rằng cách tốt nhất để đè bẹp quân Đức ở miền nam là đánh bại chúng trên trục Moscow. Vì mục đích này trong tháng 7 ông tung ra đòn tiến công ác liệt nhưng ngày nay hầu như đã bị quên lãng bằng cánh trái của Phương diện quân Tây ở phía bắc Briansk. Khi chiến dịch đó thất bại, trong tháng 8 ông phối hợp các cánh của Phương diện quân Kalinin và Tây tấn công quân Đức phòng thủ Rzhev. Mặc dù chiến dịch mang tên Pogoreloe-Gorodishche thoái trào vào đầu tháng 9, những tổn thất mà nó gây cho Cụm quân Trung tâm Đức là đáng kể, đồng thời cũng chứng minh hiệu quả tiềm năng mà một đòn đánh mở rộng hơn có thể đạt được trong tương lai. Về cơ bản, nó trở thành màn dạo đầu cho một chiến dịch quy mô và mang tính quyết định hơn.

Nguyên soái Georgi Konstantinovich Zhukov

[chiangshan]

Tổng tham mưu trưởng Hồng quân, Thượng tướng Aleksandr Mikhailovich Vasilevsky có thể coi là một trong những sĩ quan tham mưu tài ba nhất của quân đội Xô-viết.¹⁶ Từ đại tá trở thành thượng tướng chỉ trong có 4 năm, Vasilevsky là nhân vật được Shaposhnikov đánh giá cao nhất và là người thay thế vị trí của ông ở Bộ Tổng tham mưu. Sự điềm tĩnh và tư duy nhạy bén giúp ông cân bằng quyền lực lớn lao, sự nóng nảy và thậm chí là hung tợn của Zhukov. Trong suốt cuộc chiến tranh, cả hai đã làm nên một cặp bài trùng xuất sắc với tư cách những người chữa cháy, phái viên và chỉ huy tài năng của Stavka. Không mang quan điểm "bắc" hay "nam", nhãn quan chiến lược của Vasilevsky bao quát toàn bộ mặt trận. Tất nhiên là do dưới cấp Zhukov nên trong giai đoạn này cái nhìn của Vasilevsky có tầm quan trọng nhưng không phải quyết định. Nói ngắn gọn, ông sống chung với những quan điểm của Stalin và Zhukov nhưng tìm cách điều tiết chúng.

Nguyên soái Aleksandr Mikhailovich Vasilevsky.

Phó tổng tham mưu trưởng kiêm Tư lệnh Phương diện quân Voronezh, Đại tướng Nikolai Fedorovich Vatutin là một sĩ quan tham mưu xuất sắc, đồng thời cũng tỏ ra là một chỉ huy chiến trường đáng gờm.¹⁷ Với nhãn quan chiến lược trời phú và bản tính cương trực cùng khả năng làm việc được với cả Zhukov và Vasilevsky, Vatutin có thể dễ dàng tận dụng cơ hội của Hồng quân vào mùa thu 1942. Chia sẻ tình yêu với chiến trận giống như Zhukov, mang trên mình trọng trách Tư lệnh Phương diện quân Voronezh cộng với khát khao chiến thắng khiến ông trở thành một "người miền nam". Không phải là ngẫu nhiên khi Vatutin sẽ chỉ huy Phương diện quân Tây Nam trong chiến dịch phản công Stalingrad.

Đại tướng Nikolai Fedorovich Vatutin.

Stalin, vị trọng tài tối thượng đã kiên nhẫn lắng nghe quan điểm của những cố vấn quân sự này hàng tháng. Bản thân ông nhận ra cơ hội có trong tay cùng chính kiến cá nhân của họ, và một cách chủ tâm ông khai thác nhiệt huyết cũng như tiềm năng của mỗi sự tương đồng hay bất đồng đó đến mức có thể, và bản kế hoạch chiến lược mới của Hồng quân sẽ sớm được định hình rõ ràng.

Trong suốt tháng 9 và đầu tháng 10 năm 1942, Stalin thường xuyên yêu cầu lời khuyên từ những quân sư thân cận về việc tiến hành một đòn phản công mới. Trong hồi ký của mình, Zhukov, Vasilevsky, Đại tướng A. I. Eremenko (Tư lệnh Phương diện quân Stalingrad), Thiếu tướng S. M. Shtemenko (Phó cục trưởng Tác chiến Bộ Tổng tham mưu) cùng những người khác kể lại khá giống nhau về hàng loại những đề xuất, phản biện và thương lượng trong quá trình xây dựng kế hoạch. Tất cả đều thống nhất rằng đề án phản công Stalingrad là thành quả của Bộ Tổng tư lệnh tối cao và Zhukov, Vasilevsky cùng vài gương mặt trong đó là những người chịu trách nhiệm cao nhất. Khi phương án cho Stalingrad được phát triển, họ đồng ý rằng vào giữa tháng 11 sẽ có thêm các chiến dịch thu hút trên toàn mặt trận, đặc biệt là ở Rzhev nhằm cầm chân hoặc thu hút các lực lượng dự bị Đức khỏi Stalingrad.

[chiangshan]

Vasilevsky sau này ghi lại trong hồi ức: "Sau khi thảo luận nhiều vấn đề [từ 16 tới 19 tháng 11], kế hoạch và thời gian biểu cho chiến dịch cuối cùng cũng được phê chuẩn. Sau đó Zhukov được phân công nhiệm vụ chuẩn bị cho một chiến dịch thu hút ở khu vực Phương diện quân Kalinin và Tây. Stavka giao cho tôi nhiệm vụ phối hợp hoạt động của cả 3 phương diện quân ở khu vực Stalingrad khi tiến hành chiến dịch".¹⁸

Hồi ức Zhukov xác nhận cho Vasilevsky khi ông viết về những cuộc họp lên kế hoạch hồi tháng 11:

Vasilevsky và tôi trình bày trước Bộ Tổng tư lệnh tối cao rằng ngay khi quân Đức ở Stalingrad và bắc Caucasus rơi vào tình thế nguy ngập, Bộ Tư lệnh Nazi sẽ buộc phải điều chuyển quân từ những khu vực khác, đặc biệt là từ Viaz'ma để cứu nguy cho cánh quân phía nam.

Để ngăn chặn điều này, cần nhanh chóng chuẩn bị và tiến hành chiến dịch tiến công ở phía bắc Viaz'ma và trước hết là tiêu diệt cụm quân Đức ở mấu lồi Rzhev. Chúng tôi đề nghị huy động bộ đội của Phương diện quân Kalinin và Tây cho chiến dịch. "Điều này tốt thôi", Stalin nói, "nhưng ai trong các đồng chí sẽ chỉ huy?".

Đã thống nhất trước với Vasilevsky về vấn đề này nên tôi giải thích, "Chiến dịch Stalingrad đã hoàn toàn sẵn sàng. Đồng chí Vasilevsky có thể chỉ huy ở Stalingrad trong khi tôi đảm nhiệm việc chuẩn bị cho chiến dịch của Phương diện quân Kalinin và Tây".

Từ ngày 20 tháng 11 đến 8 tháng 12, việc lên kế hoạch và chuẩn bị cho chiến dịch đã hoàn tất.¹⁹

Tư liệu lưu trữ cùng các tài liệu khác hoàn toàn trái ngược với lời kể của Zhukov. Hơn nữa, những gì Zhukov phát biểu cũng sai khác với thông tin từ những hồi ký khác, điều này cho thấy rõ là những nhà chính trị và quân sự hàng đầu của Liên Xô tham gia lập kế hoạch cùng các sử gia đã tìm cách che giấu sự thật của quá trình xây dựng phương án chiến dịch mùa đông cho quân đội Xô-viết. Những hồi ký trên cộng với những bằng chứng rõ ràng từ tài liệu lưu trữ của cả Đức và Liên Xô giờ cho phép chúng ta dựng lại những gì đã thực sự diễn ra vào mùa thu năm 1942.

Zhukov đóng vai trò hết sức quan trọng trong những cuộc họp Stavka tháng 9 và đầu tháng 10.²⁰ Quan trọng hơn, quyết định mà Zhukov cho rằng được đưa ra trong buổi họp tháng 11 dường như đã có từ cuối tháng 9 và đầu tháng 10. Bày tỏ sự khó chịu vì những ý kiến của mình đã bị bỏ qua hồi mùa xuân và sự lu mờ của chiến dịch đã gần thành công ở Rzhev trong tháng 8, Zhukov kiên quyết là Hồng quân có thể giành thắng lợi chiến lược quan trọng nhất với việc tiêu diệt Cụm quân Trung tâm Đức. Hơn nữa, ông cho rằng lực lượng dự bị chiến lược mà quân đội Xô-viết tích lũy được - gần như đã xoay như chong chóng trong mùa hè 1942 - sẽ cho phép Hồng quân tiến hành hai đòn phản công lớn có thể hỗ trợ lẫn nhau: một nhằm vào Cụm quân Trung tâm ở Rzhev, và một nhằm vào Cụm quân Nam ở Stalingrad. Để làm rõ hơn, trong một buổi họp ở văn phòng của Stalin, Zhukov chỉ ra ưu thế trong cán cân lực lượng trên các mặt trận, nhưng đặc biệt là khu vực trung tâm. Tại đây, Phương diện quân Kalinin và Tây được hỗ trợ phía sau bởi Khu phòng thủ Moscow có tổng cộng 1,9 triệu binh sĩ, 24.000 pháo và súng cối, 3.300 xe tăng và 1.100 máy bay. Lực lượng này, Zhukov nói, chiếm 31% quân số, 32% pháo binh, gần 50% thiết giáp và trên 35% binh lực của toàn quân; và số quân hùng hậu này chỉ tập trung trên 17% chiến trường. Trong khi đó, hơn 1 triệu quân của 3 phương diện quân ở khu vực Stalingrad có khoảng 15.000 pháo cối, 1.400 xe tăng và hơn 900 máy bay yểm trợ.²¹ Phải thừa nhận các đơn vị chư hầu Rumani, Ý và Hungary yếu hơn quân Đức và sự hiện diện của chúng ở phía nam không nghi ngờ gì đã tăng khả năng thành công của quân đội Xô-viết. Nhưng, Zhukov nêu ý kiến, có phải là sẽ khôn ngoan và hiệu quả hơn nếu sử dụng chủ lực của Hồng quân - rất nhiều đơn vị trong số đó vẫn tương đối sung sức - để tiêu diệt một lần và mãi mãi đạo quân Đức ngạo nghễ đang đe dọa Moscow; về thực chất, để hoàn thành những gì mà Hồng quân đã suýt làm được trong mùa đông năm ngoái?

[chiangshan]

Nhắc lại những tổn thất đáng kể mà ông đã gây ra cho Tập đoàn quân 9 Đức mấy tháng trước, Zhukov cho rằng ngoài việc xóa sổ Cụm quân Trung tâm, một chiến dịch nhằm vào mũi nhọn Rzhev cũng chắc chắn sẽ làm suy yếu khả năng phòng ngự của kẻ địch ở phía nam, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho chiến thắng trên hướng này. Hơn nữa, tình trạng sẵn sàng và vị trí của các đạo quân dự bị chiến lược Stavka cho phép chiến dịch phát triển một cách nhanh chóng linh hoạt hay điều chỉnh mục tiêu trong trường hợp khó khăn. Zhukov chỉ tay lên tấm bản đồ lớn trên tường và dõng dạc nhắc lại danh sách ấn tượng các tập đoàn quân thuộc Phương diện quân Tây và Kalinin, cũng như vị trí các đơn vị dự bị chiến lược quan trọng. Ông đặc biệt nhấn mạnh số lượng đáng kể các quân đoàn xe tăng và cơ giới thuộc hai phương diện quân trên cùng tập đoàn quân xe tăng mới được bổ sung hùng hậu dưới quyền Trung tướng P. S. Rybalko, lúc này đang là dự bị của Phương diện quân Tây phía tây Kaluga. Zhukov đề nghị Ivanov đánh dấu các tập đoàn quân vẫn nằm trong dự trữ của Stavka. Một cách cẩn thận, Ivanov lần lượt khoanh trên bản đồ những vòng tròn đỏ lớn: Tập đoàn quân Cận vệ 2 cùng Quân đoàn cơ giới Cận vệ 2 trực thuộc đang trong quá trình thành lập ở khu vực Tambov, nửa đường giữa Moscow và Stalingrad; Tập đoàn quân dự bị 2 ở khu vực Vologda với 3 sư đoàn và 2 lữ đoàn bộ binh; Tập đoàn quân dự bị 3 gần Kalinin với 2 sư đoàn và 2 lữ đoàn bộ binh; và Tập đoàn quân dự bị 10 ở Quân khu Volga.²² Mặc dù 3 tập đoàn quân được đề cập sau không thể tham chiến cho tới cuối tháng 11 và tháng 12 nhưng có thể sẵn sàng chi viện cả hai chiến dịch. Như Zhukov chỉ ra, đơn vị sẵn sàng nhất, Tập đoàn quân Cận vệ 2 hùng hậu do Trung tướng R. Ia. Malinovsky chỉ huy đã được bố trí để tham gia trong giai đoạn sau của chiến dịch. Ngoài ra, Stavka đã củng cố Quân đoàn cơ giới 6 ở Khu phòng thủ Moscow, Quân đoàn xe tăng 7 và 24 nguyên vẹn nằm dự bị ở phía nam cũng như Quân đoàn xe tăng 2 và 33 biên chế cho Quân khu Volga gần Stalingrad.

"Tóm lại", Zhukov nói, "các lực lượng cần thiết đã vào vị trí có thể tiến hành hai chiến dịch chiến lược phối hợp với triển vọng thành công cao". Trong các buổi họp ở Moscow, Vasilevsky và Vatutin hướng sự chú ý vào những gì có thể đạt được ở phía nam, thận trọng nhắc lại những khó khăn từng gặp phải trước đó khi đương đầu với Cụm quân Trung tâm. Cuối cùng, Stalin đồng ý phương án của Zhukov. Mặc dù từng bị Zhukov chỉ trích một cách ôn hòa vì tấn công trên một mặt trận quá rộng hồi mùa đông 1941, Stalin vẫn còn quá cay cú vì thất bại trước đó trong việc tiêu diệt Cụm quân Trung tâm. Vì vậy đề nghị tiến hành một nỗ lực nữa của Zhukov đã được tiếp nhận.

Tối 26 tháng 9, Stalin tuyên bố, "Các đồng chí có thể tiếp tục kế hoạch. Chúng ta sẽ mở hai chiến dịch. Zhukov chỉ huy chiến dịch Rzhev và Vasilevsky chỉ huy chiến dịch Stalingrad". Trong những ngày tiếp theo, Bộ Tổng tham mưu phát triển phác thảo ra kế hoạch cơ bản cho 2 chiến dịch, mỗi chiến dịch gồm 2 giai đoạn mang tên một hành tinh (Bản đồ 2). Chiến dịch đầu tiên của Zhukov mang tên "Sao Hỏa" (Mars) sẽ mở màn giữa tháng 10 với mục tiêu trước hết là bao vây Tập đoàn quân 9 Đức ở mũi nhọn Rzhev và Sychevka. Hai đến ba tuần sau, nó sẽ được tiếp nối bởi một cuộc tiến công của hướng trung tâm thuộc Phương diện quân Tây dọc theo trục Viaz'ma nhằm hội quân với các đơn vị thắng lợi của "Sao Hỏa", bao vây toàn bộ Cụm quân Trung tâm. Giai đoạn hai này nhiều khả năng được đặt tên "Sao Mộc" (Jupiter). Chiến dịch do Vasilevsky tiến hành mang mật danh "Sao Thiên vương" (Uranus) và tạm lên kế hoạch mở màn vào giữa tháng 11 có mục tiêu bao vây Tập đoàn quân 6 Đức ở Stalingrad. Giai đoạn hai mang tên "Sao Thổ" (Saturn) sẽ bắt đầu từ đầu tháng 12 nhằm bao vây toàn bộ Cụm quân B Đức, đẩy tàn quân của nó tới biển Azov và cắt đường rút của Cụm quân A ở Caucasus.

Cuối ngày 26 tháng 9, các thành viên Stavka rời cuộc họp và trở lại mặt trận để tổ chức lên kế hoạch với các sĩ quan chỉ huy và tham mưu phương diện quân. Zhukov cùng Vasilevsky quay về Phương diện quân Tây Nam để nắm tình hình mới nhất ở đây. Ông sẽ trở lại Phương diện quân Tây và Kalinin vào ngày 12 tháng 10, ngày mở màn Chiến dịch "Sao Hỏa" như dự định. Tuy nhiên thời tiết xấu đã cản trở quá trình chuẩn bị, và thay vì tới chiến trường, hôm 12 tháng 10 Zhukov về Moscow để hoàn tất phương án cho giai đoạn một của chiến dịch lúc này đã được lùi đến 28 tháng 10. Sau đó hôm 21 tháng 10 ông tới Phương diện quân Kalinin để hoàn thành công tác chuẩn bị. Trong lúc đó, Bộ Tổng tham mưu chuẩn bị các mệnh lệnh sơ bộ và chuyển chúng tới các mặt trận tương ứng.

[chiangshan]

Bản đồ 2. Kế hoạch tiến công chiến lược của quân đội Xô-viết, 26 tháng 9 năm 1942.

Ký hiệu trên bản đồ:

1S: TĐQ xung kích 1.
2G: TĐQ Cận vệ 2.
3T: TĐQ xe tăng 3.
1R: TĐQ dự bị 1.
1Pz: TĐQ thiết giáp 1 Đức.
2Hun: TĐQ 2 Hungary.
8It: TĐQ 8 Ý.
3Rum: TĐQ 3 Rumani.

[chiangshan]

Chỉ thị đầu tiên về Chiến dịch "Sao Hỏa" được Stavka đưa ra cho các sở chỉ huy phương diện quân ngày 28-29 tháng 9 về một đòn đánh vào ngày 12 tháng 10. Phương diện quân chuyển tiếp mệnh lệnh tới các tập đoàn quân vào ngày 1 tháng 10 (Xem phụ lục).²³ Mặc dù thời tiết xấu và sự chậm trễ trong việc triển khai lực lượng khiến chiến dịch phải hoãn lại, các mệnh lệnh sau đó không có thay đổi gì đang kể về mục tiêu đã được đề cập trong những chỉ thị ban đầu (Bản đồ 3).

Mệnh lệnh điều chỉnh của Stavka cho Phương diện quân Tây được chuẩn bị hôm 8 tháng 10 và chuyển tới hôm 10 tháng 10 viết: "Lực lượng cánh phải của Phương diện quân Tây và cánh trái của Phương diện quân Kalinin sẽ thực hành bao vây tập đoàn địch ở Rzhev, chiếm Rzhev và giải phóng tuyến đường sắt từ Moscow tới Velikie Luki".²⁴ Chỉ thị này yêu cầu Tập đoàn quân 20 và 31 của Phương diện quân Tây được Tập đoàn quân 29 hỗ trợ bên sườn tiến hành mũi chủ công nhằm vào phòng tuyến Đức dọc sông Osuga và Vazuza phía bắc Sychevka. Khi tuyến phòng thủ chiến thuật của địch bị chọc thủng, một binh đoàn kỵ binh-cơ giới gồm Quân đoàn xe tăng 6 và Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2 sẽ phát triển từ Tập đoàn quân 20 đánh chiếm Sychevka, đè bẹp quân Đức phòng thủ Rzhev từ phía nam và hội quân với Tập đoàn quân 41 tiến công từ khu vực Belyi ở phía tây. Sau đó Tập đoàn quân 20 và 31 sẽ hiệp đồng với đơn vị bạn tiêu diệt lực lượng địch trong mấu lồi, đồng thời chuẩn bị tiến công xa hơn tới Viaz'ma với Quân đoàn xe tăng 6 cùng Quân đoàn xe tăng 5 còn sung sức.

Phương diện quân Kalinin cũng được chỉ thị tương tự, "Phương diện quân sẽ tấn công theo hai trục, hướng chủ công do bộ đội của Tập đoàn quân 41 phía nam Belyi cùng Tập đoàn quân 22 và 39 lần lượt tới thung lũng sông Luchesa và về hướng nam tới Olenino".²⁵ Stavka yêu cầu Tập đoàn quân 41 mở đầu mũi đột phá về phía nam Belyi bằng Quân đoàn bộ binh tình nguyện 6 Stalin thiện chiến cùng các Quân đoàn cơ giới 1 và 2 được tăng cường mạnh. Sau khi chọc thủng tuyến phòng thủ của quân Đức, 2 quân đoàn cơ giới sẽ phát triển nhằm hội quân với binh đoàn cơ động của Tập đoàn quân 20 ở phía tây Sychevka, trong khi bộ phận còn lại ngăn chặn viện binh đối phương tới cứu đồng bọn đang bị bao vây trong mấu lồi. Tập đoàn quân 22 của Phương diện quân Kalinin dẫn đầu bởi Quân đoàn cơ giới 3 sẽ tiến về phía đông tới thung lũng sông Luchesa để chia cắt mặt trận của địch và dồn quân Đức ở phía bắc vào trong rọ gần Olenino. Tập đoàn quân 39 tiến công trên một khu vực rộng từ sông Molodoi Tud ở đỉnh mấu lồi Rzhev sẽ đẩy quân Đức về Olenino, khiến chúng rơi vào thế chắc chắn bị xóa sổ giữa 2 gọng kìm của Tập đoàn quân 22 và 39. Khi chiến dịch phát triển xa hơn, các đơn vị hỗ trợ xung quanh vòng vây lửa Rzhev sẽ xuất trận và hoàn thành việc tiêu diệt Tập đoàn quân 9 Đức. Sau đó tất cả sẽ tái triển khai cho "Sao Mộc".

Chiến dịch "Sao Mộc" mở màn sau khi Tập đoàn quân 9 Đức bị xóa sổ. Theo kế hoạch sơ bộ chỉ được lập trước khi "Sao Hỏa" bắt đầu, Tập đoàn quân 5 và 33 của Phương diện quân Tây được tăng cường mạnh và bố trí sát đường Moscow-Viaz'ma sẽ tấn công quân Đức xung quanh Viaz'ma. Sau khi đột phá qua tuyến phòng thủ chiến thuật, Zhukov dự định tung ra 2 quân đoàn xe tăng (9 và 10) để bắt đầu phát triển chiến dịch. Để bổ sung, Tập đoàn quân xe tăng 3 dưới quyền Rybalko sẽ xung trận để đảm bảo hội quân với Phương diện quân Kalinin ở khu vực Viaz'ma.²⁶

Zhukov và Stavka huy động một khối lượng khổng lồ thiết giáp, pháo binh và công binh hỗ trợ 2 phương diện quân tham gia Chiến dịch "Sao Hỏa". Nó bao gồm 31 lữ đoàn và 12 trung đoàn xe tăng với tổng cộng 2.352 chiến xa; trên 54 trung đoàn pháo binh, 30 tiểu đoàn súng cối Cận vệ^(*) và 23 trung đoàn chống tăng với gần 10.000 khẩu pháo cối cùng gần 20 tiểu đoàn công binh độc lập. Trong số này có cả một trong những trung đoàn súng cối Cận vệ hạng nặng độc lập mới được tổ chức (pháo phản lực hạng nặng Katiusha, hay "những dàn phong cầm của Stalin") cùng 18 tiểu đoàn súng cối Cận vệ. Trên thực tế, số trang bị này vượt xa những gì mà Vasilevsky có trong Chiến dịch "Sao Thiên vương".



(*) Chú thích của chiangshan: "súng cối Cận vệ" là tên của các đơn vị pháo phản lực.

[chiangshan]

Bản đồ 3. Chiến dịch "Sao Hỏa" và "Sao Mộc": Chiến dịch Rzhev-Sychevka, 25 tháng 11 đến tháng 12 năm 1942.

Ký hiệu trên bản đồ:

39: TĐQ 39.
4S: TĐQ xung kích 4.
3T: TĐQ xe tăng 3.
1MC: Quân đoàn cơ giới 1.
6RC: Quân đoàn bộ binh 6.
8GRC: Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8.
2GCC: Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2.
5TC: Quân đoàn xe tăng 5.
3Pz: TĐQ thiết giáp 3 Đức.
XXIII: Quân đoàn XXIII Đức.
XXXIXPz: Quân đoàn thiết giáp XXXIX Đức.
II LWFC: Quân đoàn dã chiến Luftwaffe II Đức.
9PzD: Sư đoàn thiết giáp 9 Đức.
14PzG: Sư đoàn cơ giới hóa 14 Đức.
GC: Sư đoàn Grossdeutschland Đức.
SSCD: Sư đoàn kỵ binh SS Đức.

[chiangshan]

Sở chỉ huy Phương diện quân Tây, 15 tháng 10 năm 1942.

Ivan Stepanovich Konev cảm thấy hài lòng vì sự bổ nhiệm mới.²⁷ Nếu như chỉ huy Phương diện quân Kalinin là sự tưởng thưởng, thì trở lại nắm Phương diện quân Tây chủ chốt này rõ ràng là một niềm vui. Konev đã phục vụ và chỉ huy Phương diện quân Tây trước đây, mặc dù đó là trong những ngày khó khăn mà ông muốn quên đi. Tuy nhiên ông không thể quên những thử thách của mùa hè năm 1941 vẫn cháy bỏng trong tâm hồn. Hồi đó ông là tư lệnh trưởng của Tập đoàn quân 19 danh tiếng được thành lập ở Quân khu Bắc Caucasus trước chiến tranh. Đạo quân vững chắc với 2 quân đoàn bộ binh và 1 quân đoàn cơ giới này đã từng được cho là lực lượng dự trữ chiến lược cho Phương diện quân Tây Nam ở những thời khắc quan trọng. Tuy nhiên, trong sự hỗn loạn sau khi Chiến dịch "Barbarossa" của quân Đức mở màn, đơn vị đáng tự hào một thời của Konev đã được điều tới hướng trung tâm một cách gấp gáp và tham chiến xé lẻ ở phía tây Smolensk. Bị nghiền nát bởi bước tiến những binh đoàn thiết giáp Đức, tập đoàn quân đã bị phân tán, vài sư đoàn bị tiêu diệt ở Smolensk, số khác bị đẩy vào thế phòng ngự vội vàng phía đông Smolensk, tại đó họ đã giúp cầm chân tạm thời đà tiến của kẻ thù.

Sau khi Stalin điều Zhukov tới Leningrad vào tháng 9 năm 1941, Konev trở thành Tư lệnh Phương diện quân Tây, chỉ để chứng kiến nó tan rã và bị tiêu diệt phần lớn trong chiến dịch Moscow tháng 10 của quân Đức. Sau khi hai phần ba lực lượng của nó cáo chung trong vòng vây ở Viaz'ma, Konev được giao quyền chỉ huy bộ phận còn lại của cánh phải, lúc này được tăng cường và đổi tên thành Phương diện quân Kalinin. Ông đã dẫn dắt Phương diện quân Kalinin trong trận đánh bảo vệ Moscow và trong chiến dịch phản công mùa đông thắng lợi không hoàn toàn. Trong cao điểm của mùa đông, ông thua một trận quan trọng (và mất phần lớn một tập đoàn quân) khi quân Đức dưới quyền Chuẩn thống chế Model phản kích. Konev đọ sức với Model một lần nữa vào tháng 8 năm 1942 khi Model nắm Tập đoàn quân 9 Đức. Ông chờ đợi sẽ lặp lại điều này, lần này với tư cách Tư lệnh Phương diện quân Tây.

Sau khi tiếp nhận phương diện quân từ Zhukov hôm 26 tháng 8, Konev ngay lập tức bắt tay vào chuẩn bị cho cuộc đấu chết chóc. Cẩn thận củng cố lại các quân đoàn thiết giáp, trong một chỉ thị ngày 11 tháng 9 ông tổ chức lại các đơn vị cơ động thành một lực lượng mạnh và thống nhất có thể duy trì đột phá sâu vào trận tuyến quân Đức.²⁸ Ông thành lập một binh đoàn kỵ binh-cơ giới cơ động từ Quân đoàn xe tăng 6 thiện chiến và Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2 đặt dưới quyền chỉ huy của vị quân đoàn trưởng kỵ binh dày dạn, Thiếu tướng V. V. Kriukov. Đồng thời, từ tháng 9 đến đầu tháng 10, bộ tham mưu phương diện quân cũng đưa ra một loạt mệnh lệnh và chỉ thị nhằm tránh những sai lầm đã mắc phải trong chiến dịch hồi tháng 8. Quan trọng nhất là bắt đầu triển khai các biện pháp liên lạc và hiệp đồng mới nhằm phối hợp tác chiến giữa bộ binh, pháo binh và không quân.²⁹

Konev cảm thấy tự hào về đạo quân hùng hậu của mình. Chắc chắn là nó chưa bao giờ mạnh hơn hay được chỉ huy bởi một tư lệnh dày dạn hơn. Tính đến 15 tháng 10 nó bao gồm 11 tập đoàn quân binh chủng hợp thành (30, 29, 31, 20, 5, 33, 49, 50, 10, 16 và 61) triển khai suốt từ Rzhev ở phía bắc tới đông Briansk ở phía nam. Đây cũng là phương diện quân mạnh nhất của Hồng quân. Nó có trong biên chế 2 quân đoàn bộ binh Cận vệ hàng đầu (5 và 8 ), lực lượng thiết giáp có 6 quân đoàn xe tăng (3, 5, 6, 8, 9, 10) cùng Tập đoàn quân xe tăng 3 đã được củng cố rất mạnh do Trung tướng P. S. Rybalko chỉ huy.³⁰ Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2 của Thiếu tướng Kriukov và Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 1 nổi tiếng hoàn tất bản danh sách này cùng một khối lượng lớn pháo binh và công binh do Stavka tăng cường (Xem phụ lục để biết tổ chức lực lượng chi tiết của Phương diện quân Tây).

[chiangshan]

Chỉ thị đầu tiên của Stavka tới sở chỉ huy của Konev hôm 1 tháng 10 năm 1942 yêu cầu mở Chiến dịch "Sao Hỏa" ngày 12 tháng 10, nhưng thời tiết xấu sau đó đã khiến việc này là không thể. Vì vậy Stavka đưa ra chỉ thị mới hoãn cuộc tiến công đến 28 tháng 10 và chuyển tới Konev vào ngày 10. Hầu như không thể kìm nén sự phấn khích, Konev chia sẻ niềm hy vọng với các thành viên bộ tham mưu và yêu cầu họ bắt tay vào quá trình lên kế hoạch đầy khó khăn. Do Stavka chỉ ra lệnh chuẩn bị chi tiết cho giai đoạn một nên "Sao Hỏa" là trọng tâm của họ, trong khi Konev một mình suy ngẫm những nét cơ bản cho Chiến dịch "Sao Mộc" sau đó. Kinh nghiệm cho ông biết quá rõ mối nguy của việc làm tăng sự kỳ vọng của bộ tham mưu. Tuy nhiên ông phải thừa nhận là không thể đẩy "Sao Mộc" ra khỏi tâm trí, bất chấp thực tế là "Sao Hỏa" sẽ mở màn hôm 28 tháng 10, chỉ vài tuần nữa.

Năm ngày sau, bộ tham mưu phương diện quân đã chuyển những ý đồ cơ bản của Stavka về Chiến dịch "Sao Hỏa" thành phương án chiến đấu chi tiết. Konev rất hài lòng khi đọc bản kế hoạch do Thượng tướng V. D. Sokolovsky, Tham mưu trưởng phương diện quân đưa ra.

Mũi chủ công sẽ được thực hiện bởi các đơn vị thuộc Tập đoàn quân 20 trên hướng Tediakino và Kateriushka. Sau khi chọc thủng chiều sâu phòng ngự chiến thuật của địch, một binh đoàn kỵ binh-cơ giới sẽ được đưa vào đột phá. Hiệp đồng với các tập đoàn quân cánh trái của Phương diện quân Kalinin, binh đoàn này sẽ đóng một vai trò quyết định trong việc bao vây và tiêu diệt tập đoàn địch ở Rzhev-Sychevka.

Để đảm bảo thắng lợi, trên hướng chính của Tập đoàn quân 20 sẽ tập trung ưu thế gấp từ hai đến ba lần địch về quân số và binh khí.

Tập đoàn quân 20 sẽ tiến công trên hướng chính bằng 4 sư đoàn bộ binh trên cánh phải với mục tiêu chọc thủng hệ thống phòng thủ của địch từ Vasel'ki qua Grediakino tới Prudy và đánh chiếm các vị trí ở tuyến một và hai dọc theo trục Maloe Petrakovo-Bolshoe, Maloe Kropotovo-Podosinovka và Zherebtsovo. Sau đó tập đoàn quân phải tiến tới phía tây đường xe lửa Rzhev-Sychevka. Trong ngày đầu tiên, tôi đề xuất cho binh đoàn kỵ binh-cơ giới vượt sông sang bờ tây Vazuza.

Trong ngày thứ hai, bộ đội của 4 sư đoàn bộ binh phải làm chủ tuyến đường sắt, sau đó 3 sư đoàn tiến về phía tây bắc và sư đoàn còn lại về phía tây nam. Một đòn đánh như vậy sẽ tạo ra hành lang rộng từ 15 đến 18km qua đó binh đoàn kỵ binh-cơ giới có thể bước vào đột phá. Tiếp theo, binh đoàn kỵ binh-cơ giới sẽ thực hiện các nhiệm vụ sau đây:

• Quân đoàn xe tăng 6 sẽ thực hành đột kích trên hướng Sychevka và hiệp đồng với Quân đoàn bộ binh Cận vệ 8 [thuộc thê đội hai] đánh chiếm khu vực này từ phía đông bắc;

•  Một sư đoàn kỵ binh sẽ tiến công về Andreevskoe để ngăn chặn lực lượng dự bị địch từ phía tây nam và tiêu diệt địch rút chạy khỏi Sychevka;

• Quân đoàn kỵ binh Cận vệ 2 (thiếu một sư đoàn) sẽ tiến về Chertolino [tây Rzhev] để chia cắt tuyến đường sắt Rzhev-Olenino và sau đó phối hợp với đơn vị bạn tấn công từ chính diện, tiêu diệt tập đoàn địch ở Rzhev.³¹

Konev hiểu rõ khối lượng công việc nặng nề để biến đề án trơn tru này thành kế hoạch tác chiến hoạt động được. Các sĩ quan tham mưu gặp phải những vấn đề lớn. Rất khó để mở một mũi tiến công lớn vượt sông rộng, kể cả khi mặt sông đóng băng như Konev hy vọng. Ngoài ra, sau đòn đánh đầu tiên, con sông sẽ là một trở ngại lớn đối với việc chuyển quân lên phía trước và sẽ là nút cổ chai cho các đoàn vận tải hậu cần. Trên cánh phải của Tập đoàn quân 20, sông Osuga hạn chế khả năng cơ động và phát triển vào một hành lang hẹp. Bản thân con sông này cũng phải được vượt qua nhanh chóng nếu muốn chiến dịch phát triển đúng tiến độ. Phân chia ranh giới giữa Tập đoàn quân 20 và 31 dọc theo sông Osuga giảm bớt vấn đề này, nhưng ngay cả như thế địa hình cũng không phải là lý tưởng. Mặc dù các sư đoàn bộ binh Đức ở đây vẫn thiếu hụt quân số sau những trận đánh hồi tháng 8, chúng đang phòng thủ trong những vị trí được chuẩn bị và củng cố tốt. Khi quân báo cho biết Sư đoàn thiết giáp 5 Đức vẫn bố trí hỗ trợ tuyến trước, Konev thoáng rùng mình khi nhớ lại những thiệt hại mà sư đoàn này đã gây ra hồi tháng 8. Đáng lo ngại hơn, ở đâu đó trong hậu phương của quân Đức ẩn chứa những đơn vị thiết giáp nhưng quân báo không thể ghi nhận được lực lượng và quân số chính xác của chúng. Konev chân thành hy vọng rằng đòn tiến công đồng thời trên toàn bộ các khu vực của mấu lồi Rzhev sẽ thu hút số quân dự bị đáng sợ này tới nơi khác. Tuy nhiên, trong thâm tâm ông biết sẽ phải giải quyết nhiệm vụ của mình. Gạt bỏ những suy nghĩ đó, ông rời sở chỉ huy về chỗ nghỉ của mình, để ban tham mưu làm những gì cần thiết.

[chiangshan]

Sở chỉ huy Phương diện quân Kalinin, Toropets, 28 tháng 10 năm 1942.

Hai tuần đã trôi qua kể từ khi chỉ thị mới của Stavka về việc mở chiến dịch ở Rzhev được đưa tới, và Bộ tham mưu Phương diện quân Kalinin đang bận rộn chuẩn bị các mệnh lệnh dưới sự có mặt của Zhukov. Hai ngày sau khi nhận được chỉ thị, Tư lệnh Phương diện quân, Đại tướng Maksim Alekseevich Purkaev đã trình bày ý đồ chiến dịch của mình cho ban tham mưu, chỉ ra phạm vi và nhiệm vụ quan trọng mà Zhukov đã phân công và nhấn mạnh rằng có vẻ là đích thân Zhukov sẽ theo dõi việc này. Đúng như lời ông, trong tuần trước Zhukov đã tới khắp các khu vực của phương diện quân để kiểm tra từng chi tiết của công tác chuẩn bị. Zhukov mang theo những phương án hỗ trợ cho chiến dịch chi tiết mà Bộ Tổng tham mưu đã chuẩn bị từ ngày 12 đến 20 tháng 10. Giờ Zhukov phải đảm bảo là chúng tương thích với kế hoạch mà Purkaev, ban tham mưu cùng các tập đoàn quân và quân đoàn trực thuộc đưa ra. Lúc này ông đang ngồi bên Purkaev và thảo luận về thay đổi lớn đầu tiên trong kế hoạch. Như thường lệ, nó xuất phát từ thời tiết nhiều hơn do đối phương. Đây là điều có thể lường trước trong một chiến dịch mùa thu, đặc biệt là ở khu vực rừng rậm ở phía bắc dải đất nằm ở vùng tây bắc nước Nga. Đặc trưng của nó là sự chuyển giao từ hè sang thu luôn được đánh dấu bởi sự thay đổi hỗn loạn của thời tiết. Điều kiện thuận lợi của những ngày đầu tháng 10 nhường chỗ cho những trận mưa xối xả lạnh buốt vào giữa tháng. Mưa biến đất mùn thành bùn và những con đường vốn đã bị cày xới lên xuống bởi những đoàn xe hậu cần gia tăng vận chuyển giữa hậu tuyến và tiền tuyến đơn giản là không thể chịu được mật độ giao thông cao hơn nữa. Tình hình tương tự cũng xảy ra với Phương diện quân Tây, kết quả là Zhukov một lần nữa đề nghị và được Stavka chấp nhận hoãn mở chiến dịch ít ra là tới giữa tháng 11. Trên thực tế, Zhukov nghĩ, theo tình hình này Vasilevsky có thể sẽ phải tấn công trước.

Một thực tế khác không hoàn toàn làm Zhukov thấy dễ chịu. Nếu Vasilevsky thành công, quân Đức sẽ phải rút bớt quân của hướng trung tâm và sẽ làm tăng triển vọng chiến thắng cho Chiến dịch "Sao Hỏa". Nếu Vasilevsky không thành công, thắng lợi của "Sao Hỏa" chắc chắn sẽ làm lu mờ "Sao Thiên vương" cũng như vinh quang và số phận tương lai của những người đã thảo ra và thực hiện nó. Không chấp nhận thất bại và luôn tự tin đến mức thái quá, Zhukov không bao giờ nghĩ rằng có thể chính ông mới là người thua trận.

Zhukov hài lòng khi ngồi cùng Purkaev. Viên tướng 48 tuổi có vẻ ngoài trí thức nhiều hơn ông 2 tuổi này đã từng trải qua những tình huống khắc nghiệt trong cuộc chiến.³² Cách xử sự điềm tĩnh của một sĩ quan tham mưu xuất sắc giúp ông đương đầu với những cơn bão táp mà không hề mất đi sự tự chủ. Trước chiến tranh Purkaev giữ chức Tham mưu trưởng Quân khu Belorussia và sau đó là tham mưu trưởng của Zhukov ở Quân khu đặc biệt Kiev (khi chiến tranh bắt đầu ông là tham mưu trưởng quân khu dưới quyền Thượng tướng Kirponos). Sau đó Purkaev đã sống sót qua sự bao vây và cáo chung bi thảm của Phương diện quân Tây Nam ở Kiev và trở lại dưới quyền Zhukov khi nắm Tập đoàn quân 60, sau đó là Tập đoàn quân xung kích 3 trong chiến dịch phản công Moscow. Thành tích của Purkaev trong chiến dịch Kholm-Toropets mùa đông 1941 đã mang lại cho ông vị trí chỉ huy Phương diện quân Kalinin sau khi Konev chuyển tới Phương diện quân Tây hồi cuối tháng 8. "Phải", Zhukov tự nhủ, "Konev và Purkaev là những người thích hợp".

Đại tướng Maksim Alekseevich Purkaev.